Θεατρικό αναλόγιο ΑΠΩΛΕΙΕΣ
Books and beans
10/05/2026
Καλησπέρα!
Σας καλωσορίζουμε στο καινούργιο στέκι του καφέ ψ.
Οι περισσότεροι γνωρίζετε την ιστορία του. Μας φιλοξένησαν διάφοροι χώροι, με τον πιο μακροχρόνιο το Λεξικοπωλείο. Για πάνω από 15 χρόνια συναντιόμαστε για να προσεγγίζουμε θέματα ψυχολογίας και ψυχανάλυσης χρησιμοποιώντας ως όχημα (και πρόσχημα) την τέχνη. Ποίηση, μουσική, ζωγραφική και σήμερα θέατρο.
Θεατρικό αναλόγια για την ακρίβεια.
Χτύπησε ήδη το πρώτο κουδούνι.
Προλαβαίνετε να βρείτε την κατάλληλη θέση, να προμηθευτείτε τα απαραίτητα, και να απολαύσετε το θεατρικό αναλόγιο που θα μας προσφέρουν οι ερμηνευτές μας.
Όταν χτυπήσει το τρίτο κουδούνι, θα σβήσουμε φώτα και κινητά τηλέφωνα, η ερμηνεία διαρκεί 65 λεπτά. Αντέχουμε δίχως κινητό, έτσι;
Μετά το έργο θα κουβεντιάσουμε.
2ο κουδούνι
Η διασκευή του βιβλίου σε θεατρικό υπήρξε μια εμπειρία απώλειας.
Από τα πολλά θέματα που συνέθεταν αυτό το μυθιστόρημα έπρεπε να επιλέξω λίγα, να τα ανασυνθέσω και να τα συνδέσω μεταξύ τους ώστε να αποτελέσουν ένα αυτόνομο έργο. Άρα, χρειάστηκε να κόψω, να αφαιρέσω, να χάσω, να απωλέσω. Έτσι μέσα από τη διαγραφή και την απώλεια, δημιουργήθηκε κάτι νέο, ξεφύτρωσε μια νέα δυναμική.
Η συγγραφή τού βιβλίου με τον τίτλο Απώλειες, έχει τη ρίζα του στον πόνο βιωμένης απώλειας, σε βασανιστικό πένθος, στην αγωνία για την συνέχιση της ύπαρξης κόντρα στις συνέπειες του αναπόφευκτου. Σαν το ξερό κλαδί που ανθίζει πάλι, σαν από θαύμα, με τον ερχομό της άνοιξης.
Στο θεατρικό κείμενο θέλησα να επιμείνω σε μερικές ψυχαναλυτικές έννοιες που μου είναι προσφιλείς και που θα κουβεντιάσουμε μετά:
Η κυριότερη είναι η εργασία του πένθους. Αλλά και η έννοια της μετουσίωσης καθώς και αυτή της παντοδυναμίας.
Σας αφήνω να απολαύσετε το έργο, καλή ακρόαση!
3ο κουδούνι
Οι τύψεις ξέρω πόσο
Θα με βασανίζουν κάποτε
Είναι όμως
Το μόνο φάρμακο
Κατά τής λήθης.
Γιάννης Βαρβέρης
Όταν είχα γράψει αυτό το βιβλίο, ο τίτλος του και μόνο, προκάλεσε επανειλημμένες αρνήσεις από διάφορους εκδότες. Όπως και τώρα, όταν προσκαλούσα κάποιους στη σημερινή εκδήλωση, έβλεπα την αποστροφή και τη δυσαρέσκεια στο βλέμμα τους διαβάζοντας τον τίτλο: Απώλειες !
Διότι, στην εποχή μας το πένθος δεν χαίρει καμίας εκτίμησης. Το κρύβουμε. Το αποσιωπούμε. Το φιμώνουμε. Το λογοκρίνουμε.
Η λεπτή γραμμή που χωρίζει την αξιοπρέπεια από την εκδήλωση του πόνου, γίνεται σύνορο απαραβίαστο. Το πένθος μας καταχωνιάζεται κάπου βαθιά μέσα μας, ανεπεξέργαστο, αυτούσιο, σκληρό.
Μέχρι τη μέρα που θα μας εκδικηθεί. Κι ακόμα και τότε, όταν βρεθούμε αντιμέτωποι με διάφορα συμπτώματα, ας πούμε με ψυχικά ή ακόμα και με ψυχοσωματικά θέματε, ακόμα και τότε ούτε που θα το σκεφτούμε, δεν θα το αναγνωρίσουμε, δεν θα του δώσουμε τη θέση που διεκδικεί στη ζωή μας. Στην πραγματικότητά μας.
Τώρα τελευταία στην Ελλάδα μπήκε η ψυχανάλυση, η ψυχολογία, στην καθημερινότητα για πολλούς. Είναι η ευκαιρία τους να επεξεργαστούν τα πένθη και τις απώλειές τους, μια που οι κοινωνικές συμβάσεις δεν επιτρέπο
υν αλλού αυτή την επεξεργασία.
Έτσι, συχνά, χάρη σε ένα πένθος ή σε μια απώλεια, αρχίζει να ξετυλίγεται η λειτουργία του ψυχισμού. Με την ψυχοθεραπευτική διαδικασία εμφανίζονται οι μηχανισμοί που ορίζουν τις ψυχικές κινήσεις μας, την συμπεριφορά του ψυχικού μας οργάνου.
Και τότε ευγνωμονούμε το πένθος που είχαμε απαξιώσει κάποτε. Διότι αυτό με την εργασία και την αναγνώριση που του δώσαμε, ως οφείλαμε, μας άνοιξε παράθυρο στο φως, στη ζωή.
Η εργασία του πένθους, σύμφωνα με την ψυχανάλυση, είναι μια ενεργή ψυχική διαδικασία μέσα από την οποία το υποκείμενο αποσπάται σταδιακά από το χαμένο αντικείμενο – είτε πρόκειται για ένα αγαπημένο πρόσωπο, είτε για μια ιδέα, ένα ιδανικό ή ακόμη και για ένα κομμάτι του εαυτού του.
Ο Φρόιντ, στο κείμενό του Πένθος και μελαγχολία (1917), περιγράφει το πένθος ως την φυσιολογική αντίδραση στην απώλεια ενός αντικειμένου αγάπης, σε αντίθεση με τη μελαγχολία, που είναι η παθολογική της μορφή. Σημειώνει ότι «το βαθύ πένθος, ο πόνος που αισθανόμαστε μετά την απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου, μας απορροφά ολόκληρους».
Η εργασία του πένθους προϋποθέτει δύο κινήσεις: την αναγνώριση της απώλειας, δηλαδή την αποδοχή ότι το χαμένο αντικείμενο δεν υπάρχει πλέον στην πραγματικότητα, και την προοδευτική απόσυρση της λιβιδινικής επένδυσης. Αναγνώριση της ψυχικής αποδέσμευσης της ενέργειας που ήταν δεμένη με αυτό το αντικείμενο ώστε να γίνει διαθέσιμη για νέους δεσμούς και ενδιαφέροντα. Αυτή η διαδικασία είναι αργή και επώδυνη, επειδή κάθε ανάμνηση και κάθε ψυχική αναπαράσταση του χαμένου αντικειμένου πρέπει να επανεμφανιστεί, να αναγνωριστεί και να απελευθερωθεί. Ο Φρόιντ περιγράφει ότι «κάθε ανάμνηση, κάθε ελπίδα, κάθε δεσμός» πρέπει να περάσει από αυτή την εσωτερική επεξεργασία.
Όταν το έργο του πένθους ολοκληρωθεί, το Εγώ απελευθερώνεται από το χαμένο αντικείμενο, η ενέργεια των ενστίκτων μπορεί να επενδυθεί εκ νέου σε άλλες σχέσεις, δραστηριότητες ή ιδανικά, και το άτομο ανακτά τη δυνατότητα να αγαπά και να δημιουργεί. Το πένθος δεν διαγράφει τη μνήμη, αλλά μεταμορφώνει την σχέση με τον νεκρό: δεν αποτελεί πια παρόν αντικείμενο επένδυσης, αλλά εσωτερικευμένη, συμβολική παρουσία.
Όταν αυτή η διαδικασία αποτυγχάνει, εμφανίζεται η μελαγχολία. Η λιβιδινική επένδυση δεν αποσύρεται από το αντικείμενο αλλά στρέφεται εναντίον του εαυτού, οδηγώντας σε αυτοϋποτίμηση, ενοχή και την αίσθηση ότι «δεν αξίζω τίποτα». Το εγώ ταυτίζεται με το χαμένο αντικείμενο και το μισεί μέσα του. Ο Φρόιντ συνοψίζει: «Στο πένθος, ο κόσμος έχει γίνει φτωχός και άδειος· στη μελαγχολία, φτωχός και άδειος έχει γίνει ο ίδιος ο εαυτός.»
Οι μεταγενέστεροι ψυχαναλυτές εμπλούτισαν αυτή την έννοια. Η Μέλανι Κλάιν συνέδεσε το έργο του πένθους με την εσωτερίκευση του «καλού αντικειμένου», που μετατρέπεται σε καθησυχαστική εσωτερική μορφή.
Ο Λακάν είδε το πένθος ως αναδιοργάνωση της σχέσης με την έλλειψη, υπενθυμίζοντας ότι κάθε αγάπη συνεπάγεται μια απώλεια.
Οι σύγχρονοι ψυχαναλυτές δεν θεωρούν πια το πένθος ως μια διαδικασία «εκκένωσης», αλλά ως μια δημιουργική επαναδιαπραγμάτευση του δεσμού με αυτό που χάθηκε.
Με μια φράση, το έργο του πένθους είναι η εσωτερική εργασία που μετατρέπει τον πόνο της απώλειας σε έναν συμβολικό, ανθεκτικό δεσμό, επιτρέποντας στο άτομο να ζήσει, να αγαπήσει και να δημιουργήσει ξανά.
Η μετουσίωση, στην ψυχανάλυση, αναγνωρίζεται ως ένας μηχανισμός άμυνας, αλλά καταλαμβάνει μια ιδιαίτερη και προνομιακή θέση ανάμεσά τους. Η μετουσίωση δεν αποσκοπεί στην καταστολή μιας ενόρμησης (συχνά ερωτικής ή επιθετικής), αλλά στη μεταμόρφωσή της και στη διοχέτευσή της προς μια κοινωνικά αναγνωρισμένη ή δημιουργική δραστηριότητα.
Έτσι, κάποιος που διακατέχεται από έντονες επιθετικές ορμές μπορεί να τις υποκαταστήσει ασκώντας την ιατρική ως χειρουργός, δημιουργώντας ως γλύπτης ή επιδιώκοντας αθλητικές επιδόσεις υψηλού επιπέδου· αντίστοιχα, μια ερωτική επιθυμία μπορεί να αναπλαστεί μέσα από την καλλιτεχνική δημιουργία, την πνευματική έρευνα ή την πνευματικότητα.
Συνοπτικά, μετουσίωση είναι ένας ανώτερος μηχανισμός άμυνας μέσα από τον οποίο το εγώ μετατρέπει την ενέργεια της ορμής σε γνώση, δημιουργία ή έργο, συμβάλλοντας στον πολιτισμό και όχι στη νεύρωση.
Η παντοδυναμία αποτελεί επίσης ψυχαναλυτική έννοια, ακόμη κι αν ο Φρόιντ δεν τη διατύπωσε αρχικά ως αυτόνομο θεωρητικό όρο.
Από ψυχαναλυτική σκοπιά, ένα άτομο που επιβάλλει στους άλλους τον τρόπο που σκέφτεται ή ενεργεί μπορεί να εκφράζει μια ναρκισσιστική θέση παντοδυναμίας: το υποκείμενο βιώνει τον εαυτό του ως φορέα μιας μοναδικής αλήθειας και δεν μπορεί να αντέξει την ετερότητα. Με άλλα λόγια, δεν αντέχει να σκέφτεται ο άλλος διαφορετικά, γιατί αυτό απειλεί την φαντασιακή συνοχή του εγώ του.
Ο Φρόιντ θα μιλούσε εδώ για ένα «τυραννικό ιδεώδες του εγώ»: το άτομο ταυτίζεται με ένα ιδανικό που πιστεύει ότι πρέπει να ισχύει για όλους και απαιτεί από τους άλλους να συμμορφωθούν. Έτσι διατηρεί την εσωτερική του συνοχή, προβάλλοντας κάθε διαφορά προς τα έξω, δηλαδή πάνω στον άλλο. Με απλά λόγια: «Αν δεν σκέφτεσαι όπως εγώ, με θέτεις σε κίνδυνο — άρα σου επιβάλλω τη σκέψη μου.»
Η επιβολή της σκέψης στον άλλον είναι συχνά μια προσπάθεια προστασίας από το κενό, την αμφιβολία ή την ευαλωτότητα. Πίσω από αυτή την επίδειξη ελέγχου κρύβεται συχνά μια πρωτογενής αγωνία απέναντι στην απώλεια κυριαρχίας. Δεν μιλά η δύναμη του εγώ, αλλά ο φόβος της ρωγμής του.
Από ψυχαναλυτική σκοπιά, μια τέτοια πρωτόγονη αγωνία απέναντι στην απώλεια του ελέγχου μπορεί να έχει τις ρίζες της σε ένα παιδικό τραύμα. Πρόκειται για μια αρχαϊκή αγωνία, που προηγείται συχνά της σταθερής συγκρότησης του εγώ και του αισθήματος εσωτερικής ασφάλειας. Έτσι ο έλεγχος, αργότερα, γίνεται άμυνα απέναντι στο εσωτερικό χάος: «Αν ελέγχω τα πάντα, δεν θα ξαναζήσω εκείνη την απώλεια, εκείνο το γκρέμισμα, εκείνη την αδυναμία.»
Επειδή δεν μπόρεσε ο νεαρός άνθρωπος τότε να συμβολοποιήσει αυτή την εμπειρία, αναπτύσσει ως ενήλικος μια άμυνα: τον έλεγχο. Ο έλεγχος αφορά όχι μόνο τους άλλους, αλλά και τον ίδιο: σκέψεις, συναισθήματα, επιθυμίες, κινήσεις — όλα πρέπει να κρατιούνται, να περιορίζονται, να ελέγχονται. Η χαλάρωση ισοδυναμεί στο ασυνείδητο με κίνδυνο ψυχικού θανάτου.
Αυτό που δεν μπορούσε τότε να ελέγξει, προσπαθεί τώρα να το ελέγξει — πάνω στον εαυτό του, στους άλλους, στον κόσμο.
Συνοψίζοντας, η πρωτογενής αγωνία απέναντι στην απώλεια του ελέγχου είναι συχνά το αποτύπωμα μιας πρώιμης εμπειρίας όπου το παιδί ένιωσε εισβολή, εγκατάλειψη ή απόλυτη αδυναμία. Η ανάγκη να ελέγχει τα πάντα δεν είναι δίψα για δύναμη, αλλά μια απεγνωσμένη προσπάθεια να διατηρήσει τη συνοχή του εαυτού του. Κάτω από την «απολυτότητα» υπάρχει ο φόβος του χάους· κάτω από την κυριαρχία, ο φόβος του να μείνει κανείς ξανά χωρίς άμυνες.
----------------------------------------------------------------------------------------------
Σταματώ εδώ για να σας ακούσω.
Προηγουμένως θέλω να πω ένα μεγάλο ευχαριστώ στους τρεις αναγνώστες: την εξαιρετική φίλη και συνάδελφο Μαργαρίτα Μάνθου
Και τους εκλεκτούς ηθοποιούς:
Γιώργο Κροντήρη και Χρήστο Συριώτη.
Φυσικά ευχαριστώ για την φιλοξενία το Books and beans.
Και τώρα σας δίνω τον λόγο:
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου