Μετά τον έρωτα τι;
Σάββατο 7 Μαρτίου 2026
Βιβλιοπωλείο Αρμού, Θεσσαλονίκη.
Καλά τα είχα φτιάξει όλα.
Είχα τεκμηριώσει την απαισιοδοξία μου,
Είχα αφοσιωθεί στο επάγγελμά μου,
έγγραφα σουρεαλιστικά ποιήματα
κι οι φίλοι μου ήσαν τα υποκατάστατα της μοναξιάς.
Τι ωραίες συζητήσεις!
Μ’ αγαπούσαν και τους αγαπούσα.
Και τώρα πώς ξεφύτρωσες εσύ,
βάζοντας τόση ψυχή και εμπιστοσύνη στο φιλί σου,
δίνοντας μια κλωτσιά στα κατεστημένα,
πού πάν’ περίπατο
τα περί ανέφικτου και τα λοιπά και τα λοιπά
που πέρσι πίστευα.
Καλημέρα σας.
Θέλησα να αρχίσω με αυτό το ερωτικό ποίημα του Αντρέα Αγγελάκη που θυμάμαι από τα πολύ νεανικά μου χρόνια. Από τα χρόνια που ο έρωτας ξεφύτρωνε έτσι ξαφνικά και ανέτρεπε κατεστημένα και πεποιθήσεις.
Και μετά; Μετά έρχονται άλλα, πιο πραγματικά, πιο γήινα, γεγονότα, βιώματα και εμπειρίες σαν κι αυτές που διαβάζουμε σήμερα με τίτλο: Μετά τον έρωτα τι;
Όταν ο συνάδελφος Γιώργος Γιαννούσης μου πρότεινε να μιλήσω για το νέο του βιβλίο, δέχτηκα αμέσως με χαρά.
Όσα χρόνια ασχολούμαι με τα ψυχαναλυτικά πράγματα μια ιδέα έχει σφηνωθεί στο μυαλό μου, που όμως ποτέ ως τώρα δεν πραγματοποιήθηκε: να σκεφτώ και να γράψω κάτι με θέμα την ψυχοπαθολογία του έρωτα. Σήμερα μου δόθηκε η ευχάριστη αφορμή να προεκτείνω τη σκέψη μου με οδηγό και μπούσουλα το βιβλίο του Γιαννούση.
Κι ο συγγραφέας λέει κάτι αντίστοιχο, με τον δικό του τρόπο.
Γράφει στην εισαγωγή:
Αυτό που ξέρω είναι πως, με την πάροδο του χρόνου, ένιωσα την ανάγκη να σταθώ λίγο πιο ευλαβικά απέναντι στον έρωτα και την συντροφικότητα, όχι μόνο ως επαγγελματίας αλλά και ως άνθρωπος που έχει και ο ίδιος σταθεί γυμνός μπροστά στα μεγάλα τους ερωτήματα.
Σημειώνω πως σε πολλά σημεία του βιβλίου ο συγγραφέας εκφράζει την προσωπική του ψυχική κατάσταση με ειλικρίνεια και ευαισθησία. Δεν κρύβει δυσκολία, κούραση, ευχαρίστηση, ακούγοντας τους άλλους. Συμπορεύεται.
Λέει: Τα προβλήματα, οι συγκρούσεις, οι εμπλοκές των ζευγαριών, αναδεικνύουν και τις αντίστοιχες διαστάσεις στον ψυχισμό του θεραπευτή.
Στέκομαι λοιπόν ευλαβικά απέναντι στο θέμα, ταυτιζόμενος μαζί του.
Όμως, αρχίζω αντιστρέφοντας το ερώτημα: πριν τον έρωτα τι;
Το ποίημα που σας διάβασα στην αρχή μιλάει για ανέφικτο και τα λοιπά. Φαντάζεται κανείς άνετα τη συναισθηματική μιζέρια που βιώνει ο ποιητής πριν τη μεγάλη ανατροπή, πριν τον μεγάλο έρωτα. Πριν την ερωτική μέθη!
Στο βιβλίο, σε κάθε κλινικό περιστατικό που περιγράφει ο Γιώργος Γιαννούσης για το «μετά τον έρωτα», υπάρχει πάντα η εικόνα του πριν. Πριν την συνάντηση, πριν τον έρωτα, αλλά και πριν την απογοήτευση.
Για παράδειγμα διαβάζουμε στην σελίδα 94:
Στις φαντασιώσεις της Ζωής ο Νίκος έμοιαζε μία σίγουρη ομπρέλα, σίγουρη και γερή. Ας βρέξει όσο θέλει η παλιοζωή. Η επιθυμία της, από την αρχή ακόμη του έρωτά τους, ήταν να είναι και να φαίνονται ένα δυνατό ζευγάρι. Σήμερα όμως δεν είναι σίγουρη…
Στην περιγραφή αυτού του περιστατικού ο συγγραφέας αφιερώνει αρκετές σελίδες στο πριν. Έτσι μαθαίνουμε για γεγονότα και συναισθήματα που διαμόρφωσαν τον ψυχισμό της Ζωής πριν τη συνάντησή της με τον Νίκο. Θάνατος του μπαμπά της στα δώδεκα, πένθος, διεργασίες ενηλικίωσης ανολοκλήρωτες. Ανεπάρκεια, αίσθημα μειονεξίας, μοναξιά, φόβος να βγει στη ζωή και στη βροχή. Ώσπου ήρθε η ομπρέλα του έρωτα στη ζωή τής Ζωής.
Αυτή η ιστορία μου θύμισε το τραγούδι τού Ζωρζ Μπρασένς που σε λίγους στίχους περιγράφει περίπου τα ίδια. «Μια γωνίτσα ομπρέλας για μια γωνίτσα στον παράδεισο».
Σε όλες τις περιπτώσεις, εμφανίζεται ο έρωτας που σιγά-σιγά εξελίσσεται σε δυσφορία ή σύγκρουση, και ακολουθεί η δραματική αναζήτηση της αγάπης. Ο συγγραφέας-ψυχοθεραπευτής γίνεται ο σύμμαχος και συνοδοιπόρος στην αγωνιώδη προσπάθεια των ζευγαριών που ψάχνουν μια ισορροπία μέσα στην καταιγίδα. Η δουλειά του είναι να ανιχνεύσει, και να αναδείξει, αν υπάρχουν ακόμα, ψήγματα ερωτικής αγάπης, σπίθες μισόσβηστες θαμμένες στη στάχτη της πραγματικότητας. Γράφει:
Ωστόσο, παρότι δεν υπάρχουν συνταγές, στην χαοτική κατάσταση που έρχονται είναι σημαντικό, να υπάρχει ένας οδηγός πλοήγησης. Χρειάζονται εκείνη την ώρα ένα σταθερό σημείο αναφοράς. Ένα άτομο, τον θεραπευτή, και το θεραπευτικό πλαίσιο, που θα τους εμπνεύσει σιγουριά και θα τους βοηθήσει μέσα στο χάος τους να εστιάσουν σε κάποια κομβικά σημεία. Από κει θα αρχίσουν να επανακτούν τον έλεγχο, και να χαράξουν μία λειτουργική και επιθυμητή διαδρομή.
Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην ερωτική κατάσταση-μέθη της αρχής και τον έρωτα-αγάπη που στην καλύτερη περίπτωση ακολουθεί.
Για την ψυχανάλυση η διαφορά αυτή είναι κεντρική. Σχετίζεται με την έλλειψη, τον ναρκισσισμό και την χρονική στιγμή.
Η ερωτική κατάσταση, ο κεραυνοβόλος έρως, το πάθος, η συγχώνευση, είναι μια στιγμή υπερεκτίμησης του άλλου. Γίνεται ο ιδεατός, τοποθετείται πάνω από το εγώ. Είναι ο τέλειος, αυτός που μου λείπει. Τον αγαπώ. Στην ουσία όμως αγαπώ στον άλλον την εικόνα του ιδανικού μου εγώ.
Αρνούμαι την έλλειψη λέγοντας: «μαζί του δεν μου λείπει τίποτα».
Η κατάσταση αυτή είναι ασταθής και παροδική. Εξαντλείται, ραγίζει. Κι όταν το ιδανικό καταρρέει, εμφανίζεται η κούραση, η απογοήτευση ή ακόμη και το μίσος.
Εκτός κι αν μετασχηματιστεί σε αγάπη. Σε σχέση διάρκειας, σε σταθερό δεσμό.
Αυτό θα συμβεί όταν το ρήμα «αγαπώ» δεν σημαίνει συγχωνεύομαι αλλά συνθέτω με την έλλειψη. Όταν αποδέχομαι πως ο άλλος δεν είναι ούτε εγώ, ούτε πλήρης. Διότι η αγάπη δεν είναι έκσταση. Είναι ψυχική εργασία.
Η εργασία του ψυχοθεραπευτή Γιαννούση είναι ακριβώς να επιτρέψει και να διευκολύνει την ψυχική εργασία των ανθρώπων που τον εμπιστεύονται την ώρα που η μέθη του έρωτα είναι παρελθόν.
Στο κεφάλαιο Η απουσία του έρωτα σκοτώνει το γάμο, διαβάζουμε:
Τα προβλήματα στις ερωτικές σχέσεις ξεκινούν, όταν περάσει η επήρεια της μέθης του έρωτα. Όταν καταρρεύσει η ψευδαίσθηση, ότι ο ερωτικός σύντροφος μπορεί διαρκώς να συμπληρώνει τον άλλον σε ό,τι του λείπει.
Και συνεχίζει εμβαθύνοντας στο θέμα τής φαντασίωσης ότι μπορούμε να αλλάξουμε τον άλλον. Μία φαντασίωση που κυριαρχεί στην δυναμική των συντροφικών σχέσεων. Και μιλάει για «συνεξέλιξη». Η συνεξέλιξη είναι μια κεντρική έννοια στο ψυχοθεραπευτικό σύμπαν του Γιώργου Γιαννούση:
Εξηγεί:
Η θεραπευτική διεργασία στα ζευγάρια δεν μπορεί να απομακρύνεται από την βασική παραδοχή ότι οι προσωπικοί μετασχηματισμοί τροφοδοτούν την σχέση. Αν αυτοί συγκλίνουν τότε οι σύντροφοι μπορούν να συν-διαμορφώσουν ένα νέο συμβόλαιο και να δημιουργήσουν νέες συνθήκες στην σχέση τους.
Δύσκολο εγχείρημα! Στο βιβλίο ανάμεσα σε πάρα πολλές σκέψεις για τον έρωτα και τις ερωτικές σχέσεις, διανθισμένες με ποίηση, με παρακάμψεις από τη μυθολογία ως το συμπόσιο του Πλάτωνα, παραθέτει πολλές περιπτώσεις ζευγαριών και την εξέλιξη της θεραπείας.
Γράφει με σεβασμό, με τρυφερότητα θα έλεγα, για τις δυσκολίες που τους έφεραν στο γραφείο του τώρα που πέρασε η μαγεία του έρωτα. Τώρα που ο ψυχοθεραπευτής έχει τη δυνατότητα να δουλέψει μαζί τους. Παραθέτει ένα εξαιρετικό απόσπασμα από τον «Δήμιο τού έρωτα» του Γιάλομ:
Έρωτας και ψυχοθεραπεία είναι μεταξύ τους ασύμβατα. Ο καλός θεραπευτής πολεμάει το σκοτάδι και ζητάει το φως, ενώ ο έρωτας συντηρείται από το μυστήριο και καταρρέει μόλις αρχίσεις να τον εξετάζεις σχολαστικά.
Μεταξύ μας, δεν ξέρω για σένα, Γιώργο, πάντως στο δικό μου γραφείο, ποτέ δεν εμφανίστηκε ερωτευμένος άνθρωπος για να ζητήσει σχολαστική εξέταση της ερωτικής μέθης που βιώνει…
Συνήθως, αναζητάει κάποιος βοήθεια μετά τον έρωτα, όταν η σχέση μπλοκάρει. Την ώρα της από-γοήτευσης.
Όταν, όπως γράφεις, η δυσλειτουργία της σχέσης κάνει ξεκάθαρο πως ο κάθε σύντροφος είναι αντιμέτωπος με προσωπικές αλλαγές που αφενός τις έχει ανάγκη και αφετέρου τις φοβάται.
Όπως στην περίπτωση του Σταμάτη και της Έφης, που επιθυμούν να βρουν στην σχέση τους όσα δεν έζησαν ως παιδιά, που ελπίζουν στον γάμο σαν επανορθωτική εμπειρία.
Ο συγγραφέας σε αυτό το πλούσιο βιβλίο, περιγράφει πολλές περιπτώσεις ζευγαριών και δεν γίνεται, φυσικά, να τις αναφέρω όλες. Η καθεμιά με τις ιδιαιτερότητές της.
Όπως εκείνη τής Ευτυχίας και τού Δημήτρη με κατάθλιψη.
Όπως η περίπτωση τής Νάνσυς και τού Πάνου, όπου γίνεται λόγος για φίλους με πλεονεκτήματα.
Κι άλλες περιπτώσεις:
Η Κωνσταντίνα και ο Κώστας, και μετά ο Μάκης. Ο συγγραφέας μιλάει για ενέργεια από τις προβληματικές σχέσεις, οι οποίες δίνουν ένα νόημα ύπαρξης και παράλληλα προετοιμάζουν για την επόμενη δραπέτευση.
Ένα άλλο ζευγάρι όπου η πρώην σύζυγος συναντά έναν πρόσφατο έρωτα. Γι’ αυτούς γράφει πως «ελευθερία δεν σημαίνει απώλεια δέσμευσης και δέσμευση δεν σημαίνει απώλεια ελευθερίας». Ωραίο και εύστοχο!
Η Ματίνα με τον Γιάννη που τον άφησε για τον Κώστα με μια αίσθηση της επανάληψης. Που καταλήγει λέγοντας (ή τραγουδώντας): θέλω να ζήσω ελεύθερη με την δική μου ταυτότητα πια.
Ανάμεσα σ’ όλα αυτά ο συγγραφέας προσφέρει αποσπάσματα άλλων συγγραφέων που ασχολήθηκαν με το θέμα. Σαν εκείνο του Χόρχε Μπουκάι με τον πανάρχαιο ινδιάνικο μύθο με το γεράκι και τον αετό. Εξαιρετικό!
Μέσα στην ποικιλία των περιστατικών του βιβλίου δεν λείπει και η ψυχοσωματική ασθένεια. Όπως στην περίπτωση τής Αφροδίτης με την πολύ ιδιαίτερη σχέση με ένα άλλο καταστροφικό αρσενικό, τον καρκίνο. Ή η ενοχική σχέση μιας γυναίκας με το φαγητό, ο γάμος της, και η ερημιά της εγκατάλειψης.
Ξεχώρισα μια πολύ ιδιαίτερη περίπτωση, της Μερόπης, εγγονή της αντάρτισσας Μερόπης, και κόρη επαναστάτριας, όπου παρουσιάζεται η προσπάθεια για ένα νέο συμβόλαιο συντροφικής σχέσης.
Ή πάλι, μια άλλη ιστορία ζευγαριού με το ενδιαφέρον παράδοξο τού να πρέπει να πονάς τον άλλον για να είσαι μαζί του.
Σας αφήνω να ανακαλύψετε τις λεπτομέρειες στο βιβλίο.
Για όλες αυτές οι περιπτώσεις ο συγγραφέας-θεραπευτής γράφει με αναστοχαστική διάθεση και οι διηγήσεις εξελίσσονται ως λογοτεχνικά δημιουργήματα. Δίνει πολλά στοιχεία της θεραπείας που ακολουθείται.
Μας λέει πώς διερευνά τα κυκλικά μοτίβα επικοινωνίας, τους ρόλους, τις συμμαχίες, τα όρια και τις επαναλαμβανόμενες αλληλεπιδράσεις. Το ερώτημα πάντα είναι πως συντηρείται ο κύκλος και όχι το «ποιος έχει δίκιο;».
Το σύμπτωμα αντιμετωπίζεται ως λειτουργικό μέσα στο σύστημα, μέσα στο ζευγάρι.
Με την αναπλαισίωση μέσα στις συνεδρίες οι συμπεριφορές αποκτούν νέο νόημα, οι συγκρούσεις και οι γκρίνιες μπορούν να ιδωθούν σαν μία αγωνιώδης προσπάθεια σύνδεσης.
Το ζευγάρι καλείται να πειραματιστεί με νέες επικοινωνίες και κινήσεις, αλλαγές ρόλων και ορίων. Εδραιώνεται έτσι μια νέα ισορροπία μια πιο λειτουργική μορφή, όταν αυτό είναι εφικτό.
Οι άνθρωποι δεν αλλάζουν, μπορεί όμως να αλλάξει η σχέση ανάμεσα στους πρώην ερωτευμένους.
Γράφει ο Γιαννούσης στον επίλογο:
Κάθε ζευγάρι που περιγράφεται σε αυτό το βιβλίο προσέγγισε το ερώτημα «μετά τον έρωτα τι;» μέσα από την προσωπική του διαδρομή. Μία διαδρομή που δεν παρουσιάζεται ως ολοκληρωμένη καταγραφή της θεραπευτικής τους πορείας, αλλά σαν μια δυναμική αποτύπωση των σημαντικών διεργασιών που εμφανίζονται σε κάθε περίπτωση.
Στη διαδρομή αυτή κεντρική θέση έχει ο λόγος. Τα λόγια. Η διήγηση. Όπως σε όλα τα μοντέλα ψυχοθεραπείας, οι άνθρωποι μιλούν για να καταλάβουν, για να συνδέσουν, και να αλλάξουν ίσως την ροή των συναισθημάτων.
Ο λόγος είναι το κύριο εργαλείο μετασχηματισμού στη θεραπεία ζευγαριού. Να μετατραπεί το άρρητο συναίσθημα (φόβος, θυμός, ζήλεια, ματαίωση) σε αφηγήσιμο βίωμα.
Ο Γιώργος Γιαννούσης εκθέτει αναλυτικά τον στόχο της συμβουλευτικής ψυχοθεραπείας ζευγαριών. Αναλυτικά, και θα πρόσθετα και μεθοδικά.
Θα μπορούσαμε να πούμε πως πρόκειται για ένα έργο χτισμένο με μεθοδική επιμονή και εσωτερική πειθαρχία, που αναπτύσσεται σε κεφάλαια και υποκεφάλαια σαν προσεκτικά χαραγμένη διαδρομή σκέψης.
Θυμίζει ερευνητικό πόνημα με την εξής ιδιαιτερότητα: Την πρωτοτυπία στις διατυπώσεις των τίτλων. Χωρίς να χάνει τη ζωντάνια του λόγου και την ευαισθησία της έκφρασης, οργανώνει το υλικό του με αρχιτεκτονική ακρίβεια και στοχαστική συνέπεια. Με πλάνο να παρουσιαστεί η εργασία και ο τελικός στόχος της θεραπείας ζεύγους. Που είναι ο εξής:
Μέσα από τη βελτίωση της επικοινωνίας και της συναισθηματικής σύνδεσης να ενισχυθεί η ικανότητα των δυο μελών να ακούν, να εκφράζονται και να συνδιαμορφώνουν λύσεις.
Για να κλείσω αυτή τη μικρή παρουσίαση ενός μεγάλου βιβλίου, θα επανέλθω στο πρώτο μου ανατρεπτικό ερώτημα «Πριν τον έρωτα τι;»
Διαβάζοντας τα κείμενά σου, αγαπητέ Γιώργο, όλα σχεδόν με παρέπεμπαν στο «πριν». Όλες σου οι αναφορές, και είναι πολλές, στο παρελθόν των θεραπευόμενών σου με γοήτευσαν. Όλα γραμμένα με γλαφυρότητα, με λογοτεχνικό ύφος, έτοιμα να γίνουν καθρέφτης για τα τραύματα του καθένα μας. Έτοιμα να μας μιλήσουν για τις, επώδυνες και μη, εμπειρίες του καθένα μας.
Τα παιδικά τραύματα, οι πρώιμες σχέσεις με τους γονείς, τα αδέλφια, την μικρή ή μεγάλη κοινωνία στην οποία μεγάλωσαν! Αλλά επίσης τα ψυχικά τραύματα μέσα στο συλλογικό τραύμα, σε εξαιρετικές διηγήσεις των μικρών ατομικών ιστοριών μέσα στην μεγάλη Ιστορία με γιώτα κεφαλαίο. Όπως η συγκινητική οικογενειακή ιστορία της Μερόπης. Όπως οι διαγενεαλογικές κληρονομιές ιδιαιτερότητας και πόνου που έρχονται στην επιφάνεια μέσα στις θεραπείες που διηγείσαι.
Έτυχε, Γιώργο, να διαβάσω πρόσφατα κάπου αλλού ένα κείμενό σου, πιο προσωπικό, πιο αυθόρμητο, ας μου επιτρέψεις να αντιγράψω λίγες γραμμές που έχουν σχέση με τη δουλειά στο γραφείο σου:
Γράφεις εκεί μεταξύ άλλων:
Έχω ωστόσο την ευκαιρία να αποδώσω τις πρόσκαιρες συγκυριακές δυσκολίες σε ευρύτερα υπαρξιακά ζητήματα, από τα οποία αυτές αναδύονται και να ταξιδέψω με τους θεραπευόμενούς μου στο σύμπαν του ασυνειδήτου, επιχειρώντας επιπροσθέτως την υπαρξιακή του διασύνδεση με το βίωμα της καθημερινότητας.
Καταλήγοντας, θα έλεγα πως κοινός στόχος των διαφόρων ειδών ψυχοθεραπείας είναι να φωτίσουν τα σκοτεινά δωμάτια της ψυχής, να εκφράσουν το ανείπωτο, να μετατρέψουν τον άναρθρο πόνο σε λόγο και να βοηθήσουν τον άνθρωπο να κατοικήσει τον εαυτό του με περισσότερη συνείδηση, συμφιλίωση και ελευθερία.
Όπως εσύ ο ίδιος το αναφέρεις σε απόσπασμα από παλαιότερο βιβλίο σου:
η ψυχοθεραπεία διαμορφώνει το πλαίσιο της ιστορικής κατανόησης, για το τι συνέβη σε κάθε άνθρωπο, σε κάθε οικογένεια, σε κάθε σύστημα.
Ή όπως είπε ο Σανταγιάνα, όποιος αγνοεί το παρελθόν του (το ρήμα «αγνοεί» με τις δυο του έννοιες) είναι καταδικασμένος να το επαναλαμβάνει.
Και, θυμίζοντας την ευχή τής Κωνσταντίας Χαλδούπη στον πρόλογο, θα πω πως το βιβλίο σου αξίζει για συνοδοιπόρος στο δύσκολο αλλά γοητευτικό ταξίδι από το πριν στο μετά. Από την ανάγκη… στην ελευθερία, από την επιθυμία… στη βαθιά αγάπη.
Γιάννης Βαϊτσαράς
